کد خبر: 9910 تاریخ انتشار: ۱۳۹۷ يکشنبه ۲۸ مرداد 10:31 صبح نسخه چاپی نسخه چاپی
168 ارسال به دوست ارسال به دوست



درس‎هایی از ٢٨ مرداد


***

مسعود كوهستانی‌نژاد / روزنامه اعتماد : از‌جمله روزهای فراموش‌نشدنی در تاریخ ایران، ٢٨ مرداد ١٣٣٢ است؛ روزی كه سیر تحولات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در ایران تغییر اساسی كرده و جهتی جدید یافت. روزی كه به درستی می‌توان تاریخ معاصر ایران را به قبل و بعد از آن تقسیم كرد و بالاخره روزی كه وقایع و رویدادهای پیش آمده درآن، پایه‌گذار سرنوشت ایران طی چند دهه بعدی شد. وقایع و رویدادهایی كه بدون شك با هماهنگی و همكاری و همراهی سرویس‌های مخفی امریكایی و بریتانیایی در ایران، شكل گرفته و به انجام رسید. آنچه در پی می‌آید معطوف به بیان مختصر علل به وجود آمدن رویداد ٢٨ مرداد است. فرقی نمی‌كند ما آن وقایع را چه بنامیم، هر چه گوییم و بنامیم در آنچه طی سال‌های ١٣٣٢ -١٣٢٧ و به ویژه در طول دوره نخست‌‌وزیری دكتر محمد مصدق (١٣٣٢-١٣٣٠) گذشت، تفاوتی ایجاد نمی‌كند. وقایعی كه مجموعا علت و علل اصلی رویداد ٢٨مرداد بوده و در واقع درس‌هایی هستند كه می‌توان از علت به وجود آمدن آن تحول عظیم در ایران و مآلا شكل‌گیری عصر جدیدی در تاریخ ایران آموخت. نهضت ضد‌استعماری خلع‌ید از شركت نفت ایران و انگلیس كه به طور خاص از سال ١٣٢٧ آغاز شده و پس از فراز و نشیب‌های زیادی به موفقیت رسید، با شروع دوره نخست‌‌وزیری دكتر محمد مصدق در سال ١٣٣٠ وارد مرحله نوینی شده و ابعاد بسیار گسترده‌تری یافت. خواسته‌های بحق ایران در رابطه با نفت، آن كشور را وارد منازعه گسترده‌ای با بریتانیا و سپس امریكا كرد. این منازعه تنها دارای ابعاد اقتصادی نبود. نفوذ و حضور طولانی‌مدت بریتانیا در ایران، سبب تبدیل آن منازعه به یك درگیری بسیار گسترده داخلی و خارجی بین دولت و نیروهای سیاسی برآمده از نهضت با بریتانیا شد. علاوه بر آن ایالات متحده امریكا نیز به مرور زمان مشاركت فعال‌تری در منازعه مذكور ایفا كرد به نحوی كه در ایام مقارن با مرداد ١٣٣٢، امریكا به دلایل متعددی، ایفاگر نقش محوری‌تری نسبت به بریتانیا در این موضوع شد. البته در این میان كشورهای دیگر (همچون شوروی) با سكوت خود یا (نظیر عراق) با افزایش تولید نفت، نیز وجود داشتند كه در روند رویدادهای مذكور بی‌تاثیر نبودند. اما آنچه مهم است این موضوع است كه منازعات خارجی دولت دكتر مصدق با بریتانیا و سپس با امریكا از اواخر سال ١٣٣٠ و اوایل سال ١٣٣١ از ماهیت نفتی خارج شده و به موضوعات مهم‌تری وارد شده بود. دیگر موضوع اصلی منازعات خارجی نفت و خلع‌ید از انگلیسی‌ها نبود بلكه كاملا آشكار بود كه بحث در مورد فضای كلی حاكم بر ایران، تكامل و تعمیق نهضت ناسیونالیستی و ضد‌استعماری ایران در حوزه‌های دیگر، الگو شدن آن نهضت و دستاوردهای آن در كشورهای منطقه تا شمال آفریقا و بالاخره عملكرد دولت دكتر مصدق و رفتارهای آن دولت در عرصه داخلی و منطقه‌ای است. پیروزی نهضت ضد‌استعماری خلع‌ید از شركت نفت ایران و انگلیس و روی كار آمدن دولت محصول آن نهضت، دكتر مصدق، در ابتدا چشم‌انداز بسیار دلفریبی را در مقابل نیروها و جریانات، احزاب و گروه‌های سیاسی و مدیران و دست‌اندركاران مطبوعاتی ایجاد كرد و همگلان را به این باور متمایل ساخت كه به زودی مشكلات و معظلات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ایران حل شده و جامعه به خواسته‌ها و آمال خود رسیده و از دستاوردهای پیروزی نهضت بهره‌مند خواهد شد. این خوش‌باوری موجود در ایران، با شروع انتخابات دوره هفدهم مجلس شورای ملی در زمستان ١٣٣٠ متزلزل شد. كم‌كم نزاع بین یاران و هم‌پیمانان و رهبران نهضت با یكدیگر آغاز شد و به تبع آن در میان جامعه نیز گروه‌های مختلف وارد درگیری با یكدیگر شدند. رفتار دولت‌های بریتانیا و امریكا و عوامل داخلی آنها و نیز وضعیت اقتصادی خراب جامعه، سبب گسترش هرچه بیشتر درگیری‌ها و مآلا به وجود آمدن یك بحران عظیم داخلی شد. به شكلی كه از اواسط سال ١٣٣١ به بعد آنچه در فضای سیاسی داخلی ایران و نزد گروه‌ها، جریانات و احزاب اهمیت یافت، منازعات داخلی بود. تداوم این وضعیت در ماه‌های بعد، فضای سیاسی داخلی ایران را به سمتی برد كه در آن چیزی جز جنگ و خشونت معنا نیافت. بدین‌ترتیب جامعه آماده یك تحول جدی شد.

در یك جمع‌بندی از مهم‌ترین شاخص‌ها و مسائل تاثیرگذار در سال‌های ١٣٣٢- ١٣٢٧ كه در واقع علل و عوامل شكل‌گیری واقعه ٢٨ مرداد محسوب می‌شوند می‌توان به نكات ذیل اشاره كرد:

نكته اول: ساده اندیشی در مقوله نفت: پس از خلع‌ید از شركت نفت، باور عمومی در ایران بر این بود كه ابعاد درگیری نفتی بین ایران و بریتانیا تنها در چارچوب روابط بین ایران و انگلیس است. در حالی كه در روابط اقتصادی در آن دوره نفت ایران ابعادی فراتر از شركت نفت ایران و انگلیس یافته و مقوله تولید، عرضه و فروش آن، به كشورهای دیگری نیز ارتباط می‌یافت كه عموما متاثر از فضای سیاسی بین‌المللی یا در اردوگاه بریتانیا و امریكا قرار داشتند یا مایل به درافتادن با آن دو كشور نبودند. به طور مثال در مقوله تولید نفت دولتمردان ایرانی احتمالا فكر تولید انبوه و خارج از رویه نفت در عراق در سال‌های ١٣٣٠ تا ١٣٣٤ را نكرده بودند یا در مقوله فروش نفت، آن مقامات حساب ویژه‌ای را برای درآمدهای كسب شده از محل فروش نفت به كشورهای دیگر و به ویژه كشورهای بلوك شرق باز كرده بودند كه این موضوع هیچگاه تحقق پیدا نكرد.

نكته دوم: نهضت ناسیونالیستی و ضداستعماری محور اصلی تقابل: نفت و مقوله خلع‌ید از شركت نفت ایران و انگلیس، تنها یكی از وجوه نهضت ناسیونالیستی و ضداستعماری بود كه از اوایل دهه ١٣٢٠ در ایران آغاز شده و به مرور زمان عمق و گسترش یافت. ابعاد مختلف آن نهضت كه بر پایه توسعه سیاسی از طریق عواملی همچون آزادی‌های قلم و بیان، پارلمان و آزادی انتخابات معنا می‌یافت، در طول زمان با گذر از موانع مختلف به دستورهای مهمی رسید كه از آن جمله می‌توان به خلع‌ید از شركت نفت ایران و انگلیس، برگزاری انتخابات‌های نسبتا مناسب مجالس قانونگذاری، آزادی مطبوعات و فعالیت گروه‌ها، انجمن‌ها و احزاب و بالاخره تشكیل دولت دكتر محمد مصدق اشاره كرد. آن دستاوردها هریك به نوبه خود تاثیر بزرگی بر تعمیق ابعاد نهضت باقی گذاردند. تكرار چنین الگویی در ابعاد منطقه‌ای، به منزله فاجعه بزرگی برای قدرت‌های بزرگ آن روزگار محسوب می‌شد. به وجود آمدن نهضتی مشابه در دیگر كشور منطقه تبعات بسیار سنگینی برای بریتانیا، امریكا و دیگر كشورهای اروپایی دارای منافع عمده در خاورمیانه به همراه داشت. چنانكه پیروزی انقلاب مصر و روی كار آمدن جمال‌عبدالناصر در آن كشور و نیز كودتای عبدالكریم قاسم در عراق بحران‌های عظیمی را در خاورمیانه ایجاد كرد. بنابراین از سال ١٣٣١ به بعد هدف اصلی قدرت‌های بزرگ در ایران، دیگر نفت نبود و حتی مقوله دولت دكتر مصدق و ضدیت با آن نیز درواقع پلی برای تخریب آثار نهضت ناسونالیستی و ضداستعماری ایران بود.

نكته سوم: اختلافات و منازعات داخلی: گفته شد كه پس از برگزاری انتخابات دوره هفدهم مجلس شورای ملی در زمستان ١٣٣٠، اختلاف میان جناح‌ها، رجال و شخصیت‌های نهضت شروع و به تدریج شدید و شدیدتر شد. در این میان حتی واقعه ٣٠ تیر ١٣٣١ نیز نتوانست مانعی برای گسترش آن اختلافات شود. در ماه‌های پایانی دولت دكتر مصدق كار اختلافات داخلی به جایی كشیده شده بود كه تمام حواس و توجه مقامات دولتی، رجال و شخصیت‌های سیاسی و مذهبی، گروه‌ها و احزاب را به خود جلب كرده و روزی نبود كه موضوع جدیدی برای شعله‌ورتر شدن آتش درگیری‌ها از سوی یك طرف مطرح نشده و طرف مقابل نیز خود را برای دادن پاسخی شدیدتر آماده نسازد.

نكته چهارم: بی‌اعتبار شدن رهبران و شخصیت‌های نهضت: منازعات و كشمكش‌های داخلی اولین تاثیر خود را در بی‌اعتبار شدن رهبران، شخصیت‌ها و جریانات سیاسی گذارد؛ كسانی كه نقش مهمی در تكامل نهضت و پیروزی آن بر عهده داشتند، این پدیده شوم سبب بی‌اعتبار شدن آن رهبران در نزد مردم شد.

نكته پنجم: بی‌توجهی به تغییرات در صحنه بین‌المللی: طبیعی است هنگامی كه تمام فكر رهبران و مقامات یك كشور به درگیری‌های داخلی و پاسخگویی به حملات مخالفین خود در داخل معطوف شده باشد، توجهی به تغییرات اساسی در صحنه بین‌المللی نمی‌كنند. مراحل پایانی خلع‌ید از شركت نفت ایران و انگلیس در سال‌های ١٣٢٩ -١٣٢٧ مقارن با شروع جنگ كره شد. پیروزی در این جنگ اولویت نخست كشورهای غربی در آن ایام محسوب می‌شد و بدین لحاظ تمام قوای خود را برای به پایان رساندن موفقیت‌آمیز آن به كار بستند. در چنین حالتی طبعا ایران و مشكل ایران برای آن كشورها در درجه دوم اهمیت قرار گرفته و سیاستمداران غربی و به‌ویژه امریكایی‌ها تلاش می‌كردند باری به هر جهت اوضاع ایران را حتی‌المقدور كنترل كنند. اما با پایان یافتن جنگ كره در تیر ١٣٣٢ تعیین تكلیف ایران، به مساله درجه اول غرب تبدیل شد و در چنین حالتی، بدیهی است غرب به رهبری امریكا و بریتانیا، در ایران حالت تهاجمی كامل گرفته و تلاش كنند با استفاده از ظرفیت‌های داخلی و بدون تحریك جدی شوروی، به اهداف خود برسند.

نكته ششم: عدم چاره‌اندیشی برای مواجهه با وضعیت جدید: متاسفانه به دلیل مشغولیت شدید سیاستمداران و مقامات ایرانی به درگیری‌های داخلی، آنها نتوانستند برنامه یا طرح خاصی برای مقابله با وضعیت جدید پس از پایان جنگ كره ارایه كرده و از آن مهم‌تر مردم را نسبت به آن رویداد برای ایران آگاه كرده و آنها را برای مقابله با تبعات آن رویداد در ایران آماده كنند. در مجموع با توجه به نكات پیش گفته، آنچه در ٢٨ مرداد ١٣٣٢ روی داد، نمی‌توانست زیاد دور از ذهن و تصادفی باشد و طرح موضوع‌هایی از جمله: «نامیده شدن رویداد ١٨ مرداد به كودتا یا غیر كودتا»، «اختلافات دكتر مصدق و آیت‌الله كاشانی»، «حزب توده و عملكرد آن» و بسیاری از اینگونه مسائل تنها هنگامی می‌تواند ابعاد حقیقی خود را آشكار سازد كه چارچوب كلی و جهت اصلی مباحث روشن شده باشد وگرنه تمركز روی مسائل فرعی مذكورسبب انحراف اذهان از مسائل كلی و علل و عوامل اصلی و بنیانی آنچه در ٢٨ مرداد رویداد، می‌شود.







نظرات


تا کنون نظری برای این خبر ارسال نشده است

 

نظر شما

نام:  
پست الکترونیکی:  
نظر شما:  


    صدا       فیلم     تلویزیون    رادیو
نخستین شناور تفریحی در مسیر جزیره قشم- هنگام ساخته شدممنوعیت صادرت ۱۷ قلم کالای داخلی از هرمزگانخرید توافقی گوجه فرنگی کشاورزان هرمزگانرئیس مجلس شورای اسلامی به هرمزگان می‌آیدنخستین آلاچیق شناور در قشم به آب انداخته شدموفقیت 16 دانش آموز هرمزگان در مسابقه جهانی محاسبات ذهنی مالزی900 نفر از اهالی فاریاب رودان رایگان مداوا شدند۲ هزار ۷۶۵فقره تسهیلات اشتغال کشوری پرداخت می شودمردم می توانند علیه بازنشستگان شاغل اعلام جرم کننددر سفر به هرمزگان؛جهانگیری با عموی خود دیدار کردمصوبه بخشودگی وام‌های کشاورزان به‌زودی عملیاتی می‌شود فراخوان استخدامی شرکت بادبان دریای ساحل قشمنوبت دهی اینترنتی در بیمارستان خلیج فارس بندرعباساحتمال بازگشت طرح "خرید سربازی"انتخاب عکاس هرمزگانی به‌عنوان یکی از داوران مسابقه بین‌المللی عکاسی روسیهدانشگاه آزاد: ازدواج کنید، از شهریه معاف شویدگمانه‌زنی‌ها پیرامون معرفی استانداران پیشنهادی تکذیب شدامکان بازیافت ۷۵ درصد آب مصرفی خانه‌هامعاون اول رئیس جمهوری و رئیس مجلس شورای اسلامی در هفته جاری به هرمزگان سفر می کنندوام ساخت مسکن در بافت فرسوده ۱۱۰ میلیون تومان شدانتظامی نماینده مدیران مسوول در هیات نظارت شداعضای سمن‌های جوانان هرمزگان انتخاب شدنداعضا هیات مدیره مجمع خیران هرمزگان مشخص شدندکتاب" توسعه حرفه‌ای نمایندگان مجلس" با یادداشتی از نماینده بندرعباس منتشر شد۱۰ ابهام درباره قانون ممنوعیت بکارگیری بازنشستگان احصا شدطرح استیضاح رئیس مجلس تقدیم هیئت رئیسه شدصف طولانی ثبت‌نام کارت سوخت المثنی را دور بزنیدشرایط جوی و دریایی هرمزگان تا دوشنبه پنجم آذرماه ناپایدار استنحوه ثبت نام کارت المثنی سوخت اعلام شد وزیر صنعت:واردات لوازم خانگی ممنوع است‍ طرح مرکز پژوهش‌ها برای پرداخت یارانه بنزینواریز سود ۱۷۵ هزار تومانی سهام عدالت از فرداسامانه ناپایدار جوی وارد هرمزگان شداستعفای مدیرکل دفتر استاندار در راستای اجرای قانون منع به کارگیری بازنشستگان/سرپرست جدید دفتر استاندار هرمزگان منصوب شد تصویب جزییات طرح استانی شدن انتخابات مجلسشرکت نفت ستاره خلیج فارس2 دانش آموز را بورسیه کردمدیرکل جدید محیط زیست هرمزگان منصوب شدمدیران جدید وزارت ارشاد منصوب شدندسرپرستان ١١ استانداری کشور منصوب شدنددو فوتسالیست هرمزگانی به اردوی تیم ملی دعوت شدند